Mira Murati — z komunistycznej Albanii na szczyt AI

01 / Vlorë — dorastanie w ostatnim totalitarnym kraju Europy

Ermira Murati urodziła się 16 grudnia 1988 roku w Vlorë — nadmorskim mieście w południowo-zachodniej Albanii. Rok jej urodzin to ostatnia dekada rządów Envera Hodży — reżimu, który przez pół wieku izolował Albanię od reszty świata z taką konsekwencją, że kraj ten jest dziś uważany za najbardziej odcięty od zachodniego świata spośród wszystkich europejskich państw komunistycznych. Hodża zakazał religii, prywatnych samochodów i podróży zagranicznych. Nakazał budowę 750 000 bunkrów obronnych w całym kraju.

Rodzice Miry byli nauczycielami — dom z silnymi korzeniami inżynieryjnymi i wyraźnie intelektualny. W wywiadach Murati wielokrotnie przyznawała, że komunistyczne ograniczenia paradoksalnie ukształtowały jej naukowe zainteresowania.

„Kraj był bardzo odizolowany. Ale właśnie to centralizowało moją edukację na matematyce i naukach ścisłych, bo tam była sfera pewności. Humanistyka była trochę... podejrzana."

Po upadku reżimu w 1991 roku Albania wpadła w chaos. W 1997 roku — kiedy Mira miała osiem lat — kraj doświadczył kryzysu piramidowego: dwoje na pięcioro Albańczyków straciło oszczędności, zginęło ok. 2 000 osób, wojsko rozpadło się. Murati wychowywała się dosłownie w środku tej historycznej burzy. Nigdy nie mówiła o tym dużo — ale kontekst tłumaczy, dlaczego w OpenAI tak bardzo koncentrowała się na tym, co bezpieczne i sprawdzone.

Jako nastolatka wyróżniała się w olimpiadach matematycznych i fizycznych. W 2004 roku, mając 16 lat, zdobyła stypendium United World Colleges — prestiżowego programu, który co roku wybiera kilkuset uczniów z ponad 80 krajów. Trafiła do Pearson College UWC na Wyspie Vancouver w Kanadzie. I wyjechała.

02 / Pearson College, Dartmouth, Tokio — formacja

Pearson College UWC to jeden z najpiękniej położonych kampusów na świecie — nad Oceanem Spokojnym, 250 uczniów z 90 krajów. Dla dziewczynki z Vlorë, która nigdy wcześniej nie wyjeżdżała za granicę, był to szok kulturowy w najlepszym możliwym znaczeniu.

Po Pearsonie zapisała się na podwójny program: licencjat z matematyki w Colby College (2011) oraz inżynierię mechaniczną w Thayer School of Engineering na Dartmouth (2012). Dartmouth wybrała nieprzypadkowo — program nastawiony praktycznie, nacisk na projektowanie systemów. Murati opisywała ten wybór jako instynkt: chciała rozumieć, jak rzeczy są fizycznie zbudowane. Po dyplomie odbyła krótki staż w Goldman Sachs w Tokio i w Zodiac Aerospace — oba doświadczenia utwierdziły ją, że chce budować produkty fizyczne. I że świat cyfrowy będzie następny.

03 / Tesla — gdzie AI stała się jej obsesją

W 2013 roku Murati dołączyła do Tesli jako senior product manager. Jej obszar: Model X — jeden z najbardziej ambitnych produktów w historii Tesli, który jako pierwszy masowo produkowany samochód miał zastosować zaawansowany system wspomagania jazdy. Tesla pracowała wtedy nad wczesną wersją Autopilota.

Obserwowała z bliska, jak Autopilot zmieniał relację między człowiekiem a maszyną. „Zobaczyłam, że AI to nie oprogramowanie — mówiła potem. — To zmiana interfejsu między człowiekiem a światem. I to stało się dla mnie fundamentalnym pytaniem: jak tę zmianę zrobić dobrze?" Po trzech latach w Tesli przeszła do Leap Motion.

04 / Leap Motion — rozszerzona rzeczywistość i odkrycie granic

Leap Motion (dziś Ultraleap) był startupem budującym sensory śledzące dłonie i palce — sterowanie komputerem gestem, bez dotyku. Murati weszła jako wiceprezeska ds. produktu i inżynierii. Chciała, by interakcja z komputerem była „tak intuicyjna jak zabawa z piłką". Problem był fundamentalny: headset VR był zbyt ciężki, zbyt drogi, za wcześnie. Rynek nie był gotowy.

„Wtedy zrozumiałam, że inteligencja jest fundamentalną właściwością, przez którą świat zmieni się najbardziej. Że AI, nie hardware, jest tym, na co trzeba stawiać" — mówiła. Leap Motion był pożytecznym błędem: nauczył ją rozróżniać między wizją a rynkowym timingiem. W 2018 roku odeszła.

05 / OpenAI — sześć i pół roku, ChatGPT, DALL-E, Sora

W czerwcu 2018 roku Murati dołączyła do OpenAI jako VP Applied AI and Partnerships. Firma miała wtedy ok. 80 pracowników i żaden produkt konsumencki. Murati była pierwszą poważną executive z „product background" — kimś, kto wiedział, jak przekształcić badania w coś użytkowego.

Ścieżka awansu była szybka: VP (2018–2020) → SVP Research, Product and Partnerships (2020–2022) → Chief Technology Officer (2022–2024). Jako CTO odpowiadała za trzy rzeczy jednocześnie: badania, produkty i bezpieczeństwo. Rzadkie połączenie — „nie możesz budować bezpiecznej AI, jeśli bezpieczeństwo jest oddzielone od produktu i badań" — mówiła.

W październiku 2023 roku znalazła się na okładce Fortune jako jedna z „100 Most Powerful Women in Business". TIME umieścił ją w 2024 roku na liście „100 Most Influential People in AI". Dartmouth przyznał jej honorowy doktorat nauk. CNBC umieściło ją na liście Changemakers 2026.

06 / 24 godziny jako CEO — najkrótsza kadencja w historii Doliny Krzemowej

17 listopada 2023 roku, piątek, południe czasu pacyficznego. Zarząd OpenAI wyrzuca Sama Altmana. Nową tymczasową CEO ogłaszają Mirę Murati. Przez pierwszą dobę próbowała utrzymać firmę w równowadze — rozmawiała z pracownikami, inwestorami, Microsoftem. Pracowała przez całą noc.

Po niecałych dwóch dobach zarząd mianował nowego tymczasowego CEO — Emmetta Sheara. Murati wróciła na stanowisko CTO. Shear trwał niecały tydzień. Potem wrócił Altman i powiedział publicznie: „Trudno mi wyrazić słowami, jak dużo Mira oznaczała dla OpenAI i dla mnie osobiście".

„Nikt lepiej niż ona nie wiedział, co jest stawką." — Cade Metz, dziennikarz The New York Times

Czy Murati powinna była bardziej zdecydowanie stanąć po stronie pracowników? Część byłych pracowników OpenAI uważa, że jej milczenie było dwuznaczne moralnie. Ona sama nigdy nie odpowiedziała na to pytanie wprost. Wróciła do CTO. Przez kolejne jedenaście miesięcy budowała Sorę i GPT-4o. I myślała o własnej firmie.

07 / Odejście z OpenAI i założenie Thinking Machines Lab

25 września 2024 roku Murati opublikowała post na X: odchodzi z OpenAI po ponad sześciu latach, by „stworzyć przestrzeń i czas na własną eksplorację". Tego samego dnia odeszli Bob McGrew (chief research officer) i Barret Zoph (VP badań). Branżowa prasa pisała o trzęsieniu ziemi — troje kluczowych architektów ChatGPT, DALL-E i Sory odeszło w jeden dzień.

W lutym 2025 roku Murati oficjalnie założyła Thinking Machines Lab (TML) w San Francisco. Firma startowała w trybie stealth z ok. 30 badaczami z OpenAI, Meta AI, Mistral, Google DeepMind i Character.ai. Struktura właścicielska: akcje Murati mają prawo głosowania 100:1 — gwarancja, że TML idzie tam, gdzie ona chce.

Lipiec 2025 — runda seedowa: 2 miliardy dolarów przy wycenie 12 miliardów. Rekordowa runda seed w historii Doliny Krzemowej. Inwestorzy: Andreessen Horowitz jako lider, NVIDIA, Accel, ServiceNow, Cisco, AMD, Jane Street. Firma nie miała wtedy produktu, przychodu, niczego — poza reputacją Murati i jej drużyny. W październiku 2025 roku TML wypuściło Tinker — API do fine-tuningu modeli językowych.

08 / Odejścia współzałożycieli — kryzys czy oczyszczenie?

Od października 2025 roku TML traci kadrę założycielską. Andrew Tulloch odszedł do Mety za kwotę opisywaną jako „najdroższa indywidualna akwizycja talentu AI w historii branży". Barret Zoph i Luke Metz wrócili do OpenAI — Wired napisał, że Murati zwolniła Zophu za „nieetyczne zachowanie" związane z wewnętrznym romansem. Devendra Chaplot odszedł do xAI Muska. Do maja 2026 roku łącznie jedna trzecia kadry założycielskiej opuściła firmę.

Co zostało? Murati jako CEO, Soumith Chintala (twórca PyTorch) jako CTO, John Schulman jako chief scientist, Lilian Weng na czele bezpieczeństwa. Branżowi obserwatorzy są podzieleni: część mówi o katastrofie, inni — że Murati oczyściła dym i zostało to, co naprawdę buduje.

09 / Albania i jej córka

Albania traktuje Mirę Murati jak bohatera narodowego. W 2024 roku prezydent Bajram Begaj przyjął ją z honorami w Tiranie. W kraju, który przez pięćdziesiąt lat był odcięty od świata i który dziś jest jednym z biedniejszych w Europie, Mira Murati jest dowodem, że się da.

Sama mówi o Albanii z ciepłem i bez sentymentalizmu. „Albania nauczyła mnie dwóch rzeczy — powiedziała w rozmowie z Kevinem Scottem, CTO Microsoft. — Że izolacja może być formacją. I że kiedy drzwi się otwierają, trzeba biec."

10 / Kontrowersje i pytania bez odpowiedzi

W karierze Murati nie ma skandali osobistych ani prawnych. Kontrowersje są bardziej strukturalne: jej dwuznaczna rola podczas kryzysu zarządowego w OpenAI w 2023 roku, pytania o kulturę bezpieczeństwa firmy za jej kadencji jako CTO, styl zarządzania w TML sygnalizowany przez exodus współzałożycieli.

Murati jest jedyną spośród wielkich postaci tej branży, o której prywatnym życiu w zasadzie nic nie wiadomo. Brak potwierdzonego partnera, małżeństwa, jakichkolwiek szczegółów. „Biała plama" w branży, gdzie większość liderów mówi wszystko. Może to jej przewaga.

Mówi biegle po albańsku, angielsku i włosku — tego ostatniego nauczyła się sama z włoskiej telewizji, jedynego zagranicznego sygnału dostępnego w komunistycznej Albanii. Ma 37 lat. Jej historia nie skończyła się — właśnie się przebudowuje.

11 / FAQ — najczęstsze pytania o Mirę Murati